Апублікавана на адкрытай версіі “Позірку” 28 снежня 2025 года ў 15:00
Леў Львоўскі
Падзеі ў беларускай эканоміцы ўзору 2025 года падобныя на пластовы пірог са шматлікімі інгрэдыентамі. Смакавыя адчуванні неадназначныя, месцамі незразумелыя, якія выклікаюць трывогу за здароўе.
Ацаніць кулінарныя ўменні ўладаў “Позірк“ папрасіў акадэмічнага дырэктара даследчага цэнтра BEROC Льва Львоўскага. Сёння першая з трох частак размовы.
Стаўка на попыт з Расіі не спрацавала
— Якія галоўныя вынікі працы эканамічных уладаў на ўнутраным рынку?
— У 2025 год Беларусь заходзіла з вялікім тэмпам росту валавога ўнутранага прадукту — 4% па выніках 2024-га. У бягучым годзе, уласна, урад чакаў працягу пераможнага маршу (Аляксандр Лукашэнка ўстанавіў прагнозны паказчык на ўзроўні 4,1%. — “Позірк“.). Разлік быў на два драйверы росту.
Першы — знешні попыт, у асноўным расійскі. Як правіла, ён рухаў нашу прамысловую вытворчасць.
Другі — унутраны попыт, які трымаецца за кошт сур’ёзнага перагрэву эканомікі. Моцна выраслі заробкі, якія і разганялі яго.
— Мяркуючы па тым, што па выніках 11 месяцаў ВУП вырас усяго на 1,3%, нешта пайшло не так.
— Ужо ў першым паўгоддзі знешні драйвер пачаў адвальвацца. У РФ гэтак жа, як і ў Беларусі, быў і захоўваецца перагрэў эканомікі. Але, у адрозненне ад беларускіх уладаў, расійскія ўсвядомілі гэтую праблему, і Цэнтральны банк РФ узняў стаўкі. Адпаведна, расійская эканоміка пачала астуджацца. Вось таму знешні попыт стаў паволі слабець.
Унутраны попыт працягваў падтрымліваць эканоміку. Аднак гэтага аказалася недастаткова, каб захаваць ранейшыя тэмпы. Фактычна росту ніякага няма ўжо з траўня. Мы перайшлі ў стан стагнацыі.
Па выніках года ВУП павялічыцца на 1,1–1,3%.
— Незалежныя экспэрты неаднаразова адзначалі, што заробкі ў Беларусі растуць значна хутчэй за эканоміку. Але, падобна, што прэм’еру Раману Галоўчанку (10 сакавіка быў прызначаны старшынём праўлення Нацыянальнага банка), што яго зменшчыку Аляксандру Турчыну (у той жа дзень узначаліў урад) гэта нецікава.
— Калі ацэньваць адносна 2021 года, то ВУП цяпер вышэйшы на 4–5%, а рэальныя заробкі — на 35%. То бок, у нас вялікі рост рэальных заробкаў з улікам інфляцыі, які абсалютна ніяк не тлумачыцца, не карэлюе з ростам прадукцыйнасці працы, з агульным ростам эканомікі.
З гэтага становішча ёсць некалькі выхадаў. Першы — праз інфляцыю, разгон якой з’есць увесь рост заробкаў. Аднак у нас інфляцыя кантралюецца адміністрацыйным шляхам.
Другі — падзенне ВУП да ўстойлівага ўзроўню.
Трэці, найбольш пазітыўны, — мы спыняемся, перастаем расці і як бы чакаем “паравоза“, наперад якога ўцяклі. Гэта значыць пакуль падцягнуцца фундаментальныя характарыстыкі нашай эканомікі.
Гэта называецца мяккая пасадка, мяккі выхад. І мы зараз ідзем менавіта па гэтым сцэнары.
— Вы закранулі тэму адміністрацыйнага кіравання эканомікай. Уладзе падабаецца такі падыход?
— Урад за апошнія гады ўжо прызвычаіўся да поспехаў адміністрацыйна-каманднай сістэмы і таму не хоча спыняцца.
Гэта выліваецца, у прыватнасці, у кантроль цэн. Усё больш спробаў адміністрацыйнага ўмяшання ў рынак працы: то мы спрабуем “дармаедаў” прымусіць працаваць, то нібыта лібералізуем іміграцыйную сістэму і спрабуем завезці 150 тыс. пакістанцаў.
Акрамя таго, хоць попыт у Расіі падае, улады не хочуць спыняць вытворчасць, і заводы выпускаюць больш тавараў, чым трэба. З-за гэтага ў нас рэкордны рост нераспрададзеных запасаў, якія ўжо вышэй, чым у часы кавіду. І гэта даволі небяспечная сітуацыя.
Цэнавую палітыку нязначна змякчылі, але сістэма засталася ранейшай
— Цэны — балючая тэма для вытворцы, а для эканомікі агулам?
— Напрыклад, з’явіўся павышаны знешні попыт. Расія хацела, каб мы выраблялі для яе больш тавараў і паслуг. Значыць, суб’ектам гаспадарання трэба наймаць больш людзей. А ў нас яшчэ і дэмаграфічная сітуацыя цяжкая. Плюс шмат людзей з’ехала пасля 2020 года. Свабодных рук мала. Людзей нанялі, але на завышаныя зарплаты, таму што на звычайныя ніхто не ішоў. З-за гэтага ў суб’ектаў гаспадарання растуць выдаткі на аплату працы. Як гэта звычайна кампенсуецца? Шляхам павышэння цэн. Але вытворца іх павысіць не можа, таму што яны кантралююцца. Узнікла парадаксальная сітуацыя: эканоміка расце вялікімі для нас тэмпамі, пры гэтым прыбытак кампаній падае.
І яны пачынаюць праядаць свой абаротны капітал. Калі гэты перыяд зацягнецца, пачнуцца банкруцтва. У выніку перманентна менш прапановы, адпаведна, менш канкурэнцыя. Потым ужо больш высокія цэны, нават калі іх адпусцяць.
— Адмена цэнавага рэгулявання была б добрым крокам?
— Было б нядрэнна проста зараз адмяніць адміністрацыйны кантроль цэн. Іх можна патрымаць яшчэ колькі-то гадоў, але тады пачнецца абвал.
Савецкі Саюз, у якім кантралявалі ўсё, скончыўся пустымі паліцамі. У нас пакуль паліцы не пустыя, але мы бачым пастаянныя праблемы, звязаныя з сістэмай кантролю цэн.
Уладам здаецца, што рэгуляваць цэны лёгка. Выдаў пару ўказаў аб так званай сумленнай цане, і нібыта ўсё добра. Але ў выніку рэтэйлерам становіцца больш выгадна ўвозіць замежныя тавары, чым беларускія, таму што на іх можна паставіць лепшую нацэнку.
Або людзі не хочуць сеяць бульбу ці не хочуць яе нармальна захоўваць, таму што яна ніякай прыбытку не прыносіць. У выніку пачынаецца яе дэфіцыт. Адной з самых яркіх падзей 2025 года, упершыню з Галадамору, у Беларусі быў дэфіцыт бульбы.
Вось і давялося адпусціць цэны ў той момант і імпартаваць гародніну.
— Памятаецца, у канцы 2024 года пайшлі размовы пра тое, што кантроль трэба адмяняць. І нават некаторыя спробы былі ў Турчына.
— Калі прыйшоў новы ўрад з новым прэм’ерам, першыя прапановы былі аб як раз аб змякчэнні цэнавай палітыкі, але Лукашэнка ўсіх “працверазіў”. Зладзіў Турчыну публічны наганяй, маўляў, вось Лукашэнка разумее, а прэм’ер — не. Нешта нязначна змякчылі, але сістэма застаецца.
— Яшчэ адна тэма, якая выклікае пытанні, — крэдыторская запазычанасць прадпрыемстваў. Паводле звестак Белстата на 1 лістапада, яна складала 117 млрд рублёў (+27,3% да аналагічнай даты 2024-га), у тым ліку пратэрмінаваная — 12,5 млрд (+23,8%).
— Так, гэта яшчэ адно такое месца патэнцыйна крызіснае. Мы не ведаем нармальную статыстыку па пратэрмінаваных крэдытах.
Сёлета, зноў жа, у нас адбылося незвычайнае змяненне: фармальна крэдыты танныя, але цяпер толькі для дзяржпрадпрыемстваў, а для прыватных асоб сталі менш даступнымі. Такая вось міні-інавацыя.
— Прадпрыемствы бяруць крэдыты, таму што дзяржава можа ў любы момант дараваць запазычанасць?
— Гэта нават не аб прабачэнні доўгу. Нельга столькі крэдытаў даваць.
Што значаць, напрыклад, гэтыя нераспрададзеныя складскія запасы? Прадпрыемства выдаткавала грошы на вытворчасць, зарплату, падаткі, арэнду, электрычнасць і г.д., аднак не прадало гэты ўмоўны трактар, які пыліцца на складзе. А каб працягваць працу, патрэбныя грошы, а іх няма, таму і ідуць за крэдытам.
Дзяржпрадпрыемствы зноў пачалі актыўна набіраць крэдыты. І калі ім цяпер падвысіць стаўкі, то пабягуць ва ўрад і будуць клянчыць: “Мы цяпер збанкрутуем, прабачце нам што-небудзь, выратуйце“. Вось ім і імкнуцца не падымаць стаўкі, каб гэты момант адтэрмінаваць.
Траекторыя стагнацыі
— Давайце зазірнем у 2026 год. Чаго чакаць?
— Ёсць некаторая надзея на праяву большай адэкватнасці, рэалістычнасці. Вось знізілі мэтавы паказчык росту эканомікі на год: ён ужо не 4,1%, а 2,8%. Добры сігнал: калі выціскаць з эканомікі 4%, гэта зусім яе заб’е. Але і 2,8%, хутчэй за ўсё, таксама не будзе.
Мяркуючы па бягучых трэндах, мы выйшлі на траекторыю стагнацыі — будзем расці па 1–1,5% у год. Як раслі, уласна, усе папярэднія 15 гадоў. Урад яшчэ не гатовы прама прызнаць поўную стагнацыю. Ён усё яшчэ хоча хоць бы 2,8% росту, новыя інвестпраграмы запусціць, каб Расія дала крэдыт на другую АЭС. Гэта значыць урад хоча падкідваць дроў у печку перагрэву.
— Цэны па-ранейшаму будуць кантралявацца?
— Трэба разумець, што гэта чыста палітычнае рашэнне. Здаецца, што адмаўляцца ад гэтага ніхто не хоча. Пакуль не пачнецца востры крызіс, мабыць, зменаў не будзе. Таму што кантроль цэн — гэта папулярна і ў галаве Лукашэнкі, і ў насельніцтва.
— Паводле прагнозаў, рост заробкаў працягнецца.
— Ён будзе, але меншымі тэмпамі, чым у гэтым і 2024 годзе.
— Курс беларускага рубля цяпер нібыта свабодны, плавае. Ці могуць улады вырашыць, што трэба яго кантраляваць?
— У Беларусі ўлады ўсё што заўгодна могуць. Але гэта стане вялікай памылкай. Гэта заўсёды дрэнная ідэя — кантраляваць курс.
Плаваючы курс дапамагае краіне пазбягаць больш вострыя крызісы. Уласна, вялікі фінансавы крызіс 2011 года здарыўся менавіта таму, што курс быў нярынкавы. Цяпер ён рынкавы, і гэта добра.
