Апублікавана на адкрытай версіі “Позірку” 11 студзеня 2026 года ў 12:25
Мігранты, затрыманыя польскімі службамі ў снежні 2025 года пасля выяўлення падкопу пад плотам на мяжы з Беларуссю
У 2025 годзе суседнія з Беларуссю краіны ЕС зафіксавалі 42.714 спробаў незаконнага пераходу на сваю тэрыторыю, сведчыць праведзены “Позіркам“ аналіз звестак іх памежных службаў. Лічба папярэдняя, яна можа карэктавацца, але неістотна. Ужо можна канстатаваць, што гэты паказчык саступае толькі пікаваму 2021 году, калі выбухнуў міграцыйны крызіс.
68% спробаў прыйшлося на польскую мяжу, 28,1% — на латвійскую і толькі 3,9% — на мяжу з Літвой. Агулам за 2021–2025 гады зафіксавана 202.068 спроб незаконнага пранікнення ў ЕС грамадзян трэціх краін праз беларускую тэрыторыю.
Новая памежная лексіка
У 2025 годзе ў лексіконе ЕС і яго асобных краін да трывала ўмацаванага тэрміну “гібрыдная атака“, якім ўлады суседніх з Беларуссю дзяржаў характарызуюць міграцыйны крызіс, з падачы міністра замежных спраў Літвы Кястуціса Будрыса дадалося словазлучэнне “камбінаваная атака“.
Як ні дзіўна, маючы дачыненне да мяжы, гэты тэрмін ужо не быў наўпрост звязаны з крызісам міграцыйным.
Камбінаванай атакай літоўскі міністр назваў спалучэнне запуску з беларускай тэрыторыі метэазондаў з кантрабанднымі цыгарэтамі, якія прыводзілі да неаднаразовага закрыцця вільнюскага (часам яшчэ і каўнаскага) аэрапорта, з фактычным арыштам на тэрыторыі Беларусі літоўскіх грузавікоў.
Апошні стаў рэакцыяй беларускага боку у адказ на закрыццё Літвой двух пакінутых адкрытымі пераходаў пунктаў на мяжы з Беларуссю, якое доўжылася з канца кастрычніка да 20 лістапада. Яно было заяўлена Вільнюсам як адказ на больш часты запуск метэазондаў.
Цяпер складваецца вельмі заблытаная сітуацыя, калі беларускі бок і літоўская Нацыянальная асацыяцыя аўтаперавозчыкаў LINAVA заяўляюць аб значным (больш за тысячу) ліку грузавых аўтамабіляў, якія знаходзяцца на ахоўных аўтастаянках у Беларусі, у той час як афіцыйны Вільнюс аперуе лічбамі з другой сотні.
Пры гэтым Мінск настойвае, што далейшыя перамовы па гэтым пытанні павінны весціся на палітычным узроўні. 9 снежня Аляксандр Лукашэнка абвясціў некаторыя патрабаванні для вырашэння сітуацыі.
Літва (прынамсі публічна) спрабуе пазбегнуць гэтага. Такія кантакты, на думку ўладаў балтыйскай дзяржавы, будуць азначаць легітымацыю беларускага рэжыму.
Пашырэнне падстаў для санкцый і абяцанні Коўла
На фоне беларуска-літоўскага супрацьстаяння Еўрасаюз у апошні месяц 2025 года ўвёў новы крытэр для ўключэння ў санкцыйныя спісы “фізічных асоб, арганізацый і органаў, якія атрымліваюць выгаду ад дзеянняў або палітыкі, якая мае дачыненне да Рэспублікі Беларусь, удзельнічаюць у іх альбо спрыяюць ім, калі такія дзеянні падрываюць або пагражаюць дэмакратыі, вяршэнства права, стабільнасці або бяспекі ў ЕС і яго дзяржавах-членах“.
Сярод іншага новы крытэр ахоплівае “дзеянні, накіраваныя на ўмяшанне ў працу, пашкоджанне або знішчэнне крытычна важнай інфраструктуры, а таксама маштабныя або сістэматычныя дзеянні, якія прыводзяць да парушэння функцыянавання такой інфраструктуры“.
Што тычыцца метэазондаў, апошні раз паветраная прастора над аэрапортам Вільнюса была абмежаваная праз іх 6 снежня, а з 20 снежня мінулага года да 6 студзеня гэтага іх не назіралася наогул.
Магчыма, гэта звязана з абяцаннямі Лукашэнкі спецпасланніку прэзідэнта ЗША па Беларусі Джону Коўлу, якія ён даў падчас перамоваў у Мінску 12 і 13 снежня.
Гэтыя перамовы ўнеслі ў стасункі Мінска і Вільнюса новую інтрыгу: пасля таго, як на іх было абвешчана аб зняцці Вашынгтонам санкцый з беларускага калію ў абмен на вызваленне палітвязняў, у парадак дня асцярожна вярнулася пытанне магчымага транзіту ўгнаенняў праз тэрыторыю Літвы з наступнай загрузкай у порце Клайпеды, нягледзячы на санкцыі ЕС, якія захоўваюцца.
У той час як прэзідэнт Літвы Гітанас Наўседа сцвярджае, што амерыканцы такое пытанне перад Вільняй не ставяць, іншыя палітыкі балтыйскай дзяржавы дадзеную опцыю не выключаюць, наўзамен, напрыклад, на ўзмацненне амерыканскай ваеннай прысутнасці на тэрыторыі Літвы.
Пакуль маўчыць Гаага
У 2025 годзе не атрымала чаканага развіцця сітуацыя вакол перададзеных 30 верасня 2024 года ўрадам Літвы ў офіс пракурора Міжнароднага крымінальнага суда (МКС) у Гаазе матэрыялаў аб “трансгранічных злачынствах супраць чалавечнасці, учыненых Лукашэнкам і яго паплечнікамі ў дачыненні да беларусаў“. Мяркуючы па ўсім, МУС пакуль не вызначыўся, ці дастаткова прадстаўленых яму матэрыялаў для аб’явы пра пачатак расследавання.
19 траўня 2025 года стала вядома, што Літва накіравала заяву яшчэ і ў Міжнародны суд ААН. Цяпер гаворка ідзе ўжо аб парушэнні Беларуссю сваіх абавязацельстваў у рамках Пратакола супраць незаконнага ўвозу мігрантаў па сушы, моры і паветры ад 15 лістапада 2000 года, які дапаўняе Канвенцыю Арганізацыі Аб’яднаных Нацый супраць транснацыянальнай арганізаванай злачыннасці.
Польшча адкаціла назад без Пачобута
Апошнія дзейныя пагранпераходы на мяжы з Беларуссю ў 2025 годзе закрывала не толькі Літва. 12 верасня аналагічны крок зрабіла Польшча. Фармальнай падставай паслужылі распачатыя ў той дзень на тэрыторыі Беларусі сумесныя з Расіяй вучэнні “Захад-2025“. Аднак у апошні дзень манеўраў, 16 верасня, стала вядома, што Варшава пасля іх заканчэння мяжу не адкрые. Міністэрства ўнутраных спраў і адміністрацыі краіны заявіла, што пастанова аб яе закрыцці “дзейнічае да далейшага паведамлення і прадыктаваная клопатам пра бяспеку грамадзян Польшчы“.
Аб аднаўленні працы пунктаў пропуску (акрамя трох, якія былі зачыненыя раней у рамках санкцый супраць беларускага рэжыму) абвясціў 23 верасня прэм’ер-міністр Польшчы Дональд Туск. Пры гэтым ён падкрэсліў, што ў выпадку неабходнасці — калі “ўзмоцніцца напружанасць або агрэсіўныя паводзіны некаторых суседзяў“ — урад “не будзе вагацца“ і закрые мяжу зноў. На справе сітуацыя пачала развівацца ў зваротным кірунку: 17 лістапада аднавілі працу пункты пропуску Кузніца Беластоцкая — Брузгі і Баброўнікі — Бераставіца.
Першы з іх Варшава закрыла ў лістападзе 2021 года з-за міграцыйнага крызісу, другі — у лютым 2023 года пасля прысуду (8 гадоў пазбаўлення волі) актывісту неафіцыйнага Саюза палякаў Беларусі, журналісту Анджэю Пачобуту.
Напярэдадні адкрыцця актыўнасць нелегалаў на беларуска-польскай мяжы сапраўды зменшылася. Што тычыцца Пачобута, то 31 кастрычніка Лукашэнка, пасля таго як стала вядома, што Варшава адклала (у знак салідарнасці з Літвой) адкрыццё пунктаў пропуску, якое планавалася на пачатак лістапада, абвінаваціў Польшчу ў зрыве дамоўленасцяў як па згаданых памежных пунктах, так і па вызваленні журналіста.
Не было Пачобута і сярод вызваленых беларускім дыктатарам у снежні палітвязняў па выніках перамоваў у Мінска са спецпасланнікам прэзідэнта ЗША.
Тут варта адзначыць, што 30 верасня міністр замежных спраў Польшчы Радаслаў Сікорскі заявіў аб прасоўванні польска-амерыканскага дыялогу па пытанні вызвалення ўсіх палітвязняў у Беларусі. Адпаведную публікацыю на сваёй старонцы ў сацыяльнай сетцы Х ён суправадзіў фатаграфіяй перамоваў з дэлегацыяй на чале з намеснікам памочніка дзяржсакратара ЗША Крыстаферам Смітам, які з’яўляецца адным з традыцыйных удзельнікаў беларуска-амерыканскага дыялогу па вызваленні палітвязняў у абмен на паслабленне санкцыйнага ціску Вашынгтона. У Польшчу ў выніку прыбыла (з Украіны) вялікая частка палітвязняў, вызваленых Лукашэнкам 13 снежня ў рамках дамоўленасцяў паміж Менскам і Вашынгтонам.
На пачатку снежня стала вядома, што Польшча падоўжыла на чарговыя тры месяцы, да 5 сакавіка 2026 года, дзеянне буфернай зоны на мяжы з Беларуссю, уведзенай яшчэ ў чэрвені 2024-га.
Заяўлялася, што пастанова “звязаная з міграцыйным ціскам з боку Беларусі“. Міністэрства унутраных спраў і адміністрацыі адзначала, што буферная зона “служыць для абароны дзяржаўнай мяжы і барацьбы з кантрабандыстамі, якія на польскім баку забіраюць людзей, якія спрабуюць незаконна перасекчы мяжу“.
У той жа час можна дапусціць, што пры далейшым паслабленні міграцыйнага ціску з боку Беларусі з сакавіка дзеянне буфернай зоны будзе адменена.
З Латвіяй стабільна напружана
На фоне досыць бурных падзей вакол беларуска-польскай і беларуска-літоўскай мяжы на мяжы з Латвіяй у 2025 годзе абышлося без асаблівых узрушэнняў, хоць, як адзначалася вышэй, колькасць нелегалаў, якія спрабавалі трапіць на тэрыторыю гэтай балтыйскай краіны, перавысіла аналагічны літоўскі паказчык.
Краіна захоўвае ўзмоцнены рэжым аховы мяжы з Беларуссю, апошні раз ён быў падоўжаны да канца першай паловы 2026 года. 15 кастрычніка была ўведзена сістэма папярэдняй (платнай) рэгістрацыі транспартных сродкаў, якія ўязджаюць у Латвію з Беларусі і Расіі.
Менавіта на мяжы з Латвіяй, калі верыць зводкам беларускага боку, апошнім часам часцей за ўсё выяўляюцца целы нелегальных мігрантаў, нібыта збітых у суседняй дзяржаве і выкінутых на сумежны бок.
29 снежня начальнік Дзяржаўнай памежнай аховы краіны Гунтыс Пуятс заявіў, што нелегальная міграцыя на мяжы з Беларуссю “ненатуральнага паходжання“, таму змены рэжыму аховы магчымыя толькі ў выпадку, калі Мінск “вырашыць спыніць гэты ціск“.
Прылёты метэаралагічных шароў з Беларусі, лічыць начальнік латвійскага пагранведамства, “з’яўляюцца хутчэй элементам гібрыднай атакі, чым сродкам для перавозкі кантрабанды”. Пуятс паведаміў, што паліцыя Латвіі пачала 24 крымінальныя працэсы ў сувязі з гэтымі аэрастатамі.
Якімі будуць межы дазволенага?
25 ліпеня ў інтэрв’ю журналісту амерыканскага выдання Time Сайману Шустэру Лукашэнка выступіў фактычна з прамой пагрозай на адрас суседніх краін ЕС у выпадку гіпатэтычнага ваеннага канфлікту з Захадам: “Мы кожны дзень, кожны месяц рыхтуемся да вайны, каб пазбегнуць яе. Некаторыя кажуць, маўляў, ну чаго там, 80-100 тыс. [у Беларусі] войска — якое гэта войска. Ведаеце, хто б мог падумаць, што Украіна пратрымаецца столькі супраць Другой арміі свету. Таму не трэба, мы ведаем, што рабіць. Мы вынялі ўрокі з усіх апошніх войнаў, і супраць нас была вайна, мы адпаведныя ўрокі вынялі. Мы наўрад ці пераможам натаўцаў, яшчэ кагосьці, нават 300 тыс. у палякаў будзе войскаў. Наша канцэпцыя заснаваная на тым, што мы гатовыя нанесці непрымальную шкоду Польшчы, Літве, Латвіі там, Эстоніі, хто супраць нас будзе ваяваць“.
Падмацаваць гэтую рашучасць, відавочна, было заклікана праведзенае ў канцы года, калі верыць афіцыёзу, размяшчэнне на тэрыторыі Беларусі расейскага комплексу “ляшчына“, які стаў навіной, супастаўнай з адбыўшымся, на сцвярджэнне Мінска і Масквы, у 2023 годзе размяшчэннем у Беларусі расійскай тактычнай ядзернай зброі.
Натуральным абмежавальнікам у развіцці стасункаў Беларусі з суседнімі краінамі ЕС з’яўляюцца санкцыі, якія могуць быць скасаваныя ў выпадку ліквідацыі прычын, якія прывялі да іх увядзення.
Прычым калі па пытанні вызвалення палітвязняў Мінск можа дзейнічаць больш-менш самастойна, то па пытанні міграцыйнага крызісу, а тым больш падтрымкі расійскай агрэсіі ва Украіне свабода дзеянняў беларускага рэжыму вельмі абмежаваная.
У тым ліку таму Лукашэнка сапраўды радзее за спыненне расійска-ўкраінскага ваеннага супрацьстаяння (максімальна на ўмовах свайго “стратэгічнага“ хаўрусніка). Пры кантактах з амерыканскім бокам беларускі палітык (прынамсі, публічна) перасцерагае ад ідэі якім-небудзь чынам “убіць клін“ у саюзніцкія стасункі Мінска і Масквы.
Такім чынам, калі амерыканскія санкцыі, магчыма, у 2026 годзе будуць і далей здымацца ў адказ на вызваленне груп палітвязняў і якія-небудзь іншыя саступкі, то з санкцыямі еўрапейскімі задача паскладаней.
Хоць у прыярытэтах старшынства Кіпра ў Савеце ЕС на першую палову 2026 года значыцца не ўвядзенне новых, а кантроль выканання ўжо ўведзеных санкцый у дачыненні да Беларусі за падтрымку расійскай агрэсіі ва Украіне, чарговыя “камбінаваныя атакі“ могуць унесці карэкціроўку ў гэты расклад.
Пры гэтым, з улікам далёка не лепшых на дадзеным этапе стасункаў Вашынгтона і Бруселя, гіпатэтычна магчымы ціск ЗША на сваіх (былых?) па пытанні, напрыклад, адкрыцця для Беларусі Клайпедскага порта і змякчэння іншых санкцый ЕС, можа і не мець жаданага эфекту.
