Апублікавана на адкрытай версіі “Позірку” 8 лістапада 2026 года ў 15:15
Тэлефонныя ашуканцы даўно перасталі быць адзіночкамі, якія наўздагад абзвоньваюць людзей у надзеі выбавіць некалькі дзясяткаў рублёў. Сёння гэтая з’ява ператварылася ў поўнамаштабную міжнародную індустрыю з кол-цэнтрамі, размеркаваннем абавязкаў, базамі персанальных даных і псіхалагічнымі сцэнарамі.
Зламыснікі прадстаўляюцца супрацоўнікамі банкаў, міліцыі, дзяржаўных устаноў і нават бліжэйшымі сваякамі патэнцыйных ахвяр. Ім усё адно, каго падманваць, дарослага або дзіця, багатага або беднага.
Літаральна два дні таму, 6 лістапада, МУС паведаміла, што махляры пераканалі мінскага трэцякласніка перадаць кур’еру 12 тыс. долараў.
Чаму людзі ім вераць, адкуль з’явілася тэлефоннае махлярства і як яно наладжанае ў Беларусі?
Як з’явілася тэлефоннае махлярства
Тэлефоннае махлярства не мае канкрэтнай даты нараджэння ці адной краіны паходжання. Яно з’явілася як разнавіднасць сацыяльнай інжынерыі — метаду атрымання чужых грошай або інфармацыі з дапамогай псіхалагічнага ўздзеяння.
З развіццём тэлефоннай сувязі зламыснікі атрымалі магчымасць выдаваць сябе за прадстаўнікоў арганізацый, якім людзі прывыклі давяраць, і выкарыстоўваць сам факт тэлефоннай размовы як пацверджанне ўласнай легітымнасці.
Даследаванне тэлефоннай сацыяльнай інжынерыі, апублікаванае ў навуковым часопісе Computers & Security ў 1999 годзе, ужо тады разглядала тэлефон як інструмент маніпуляцыі і махлярства.
Адным з ранніх напрамкаў злоўжыванняў тэлефоннымі сеткамі стала так званае тэлефоннае фрыкерства.
У 1950-1970-х гадах энтузіясты вывучалі прынцыпы працы тэлефонных сетак, а некаторыя выкарыстоўвалі тэхнічныя ўразлівасці для бясплатных званкоў, перахопу злучэнняў і іншых незаконных дзеянняў. Гэта заклала аснову разумення таго, як тэхнічныя асаблівасці тэлефоннай сувязі могуць выкарыстоўвацца ў злачынных мэтах.
Масавае развіццё тэлефоннага махлярства стала магчымым з распаўсюджваннем мабільнай сувязі і інтэрнэт-тэхналогій. Асабліва важную ролю адыграла тэхналогія VoIP-перадача галасавых выклікаў праз інтэрнэт.
Яна дазволіла адносна танна здзяйсняць вялікую колькасць званкоў, у тым ліку міжнародных, выкарыстоўваць аўтаматычныя сістэмы абтэлефаноўкі і падмяняць нумары абанентаў, якія тэлефануюць.
У лютым 2007 года ФБР апублікавала папярэджанне аб так званым вішынгу — тэлефонным варыянце фішынгу.
Ведамства апісвала схемы, калі зламыснікі прадстаўляліся супрацоўнікамі банкаў, прапаноўвалі патэлефанаваць на падробленыя нумары службы падтрымкі і выманьвалі даныя банкаўскіх карт і паролі.
Слова “вішынг” утворана ад англійскіх слоў voice (голас) і phishing (фішынг). У адрозненне ад класічнага фішынгу, калі ахвяру падманваюць з дапамогай электронных лістоў або падробленых сайтаў, тут асноўным інструментам становіцца размова голасам.
Сучасныя тэхналогіі дазваляюць падмяняць нумар тэлефона, імітаваць голас і аўтаматызаваць абзвон. Таму на экране смартфона можа адлюстроўвацца сапраўдны нумар банка або іншай арганізацыі, хоць званок паступае ад махляроў.
Якім чынам разбудаваная індустрыя тэлефоннага падману
Сучасныя тэлефонныя ашуканцы часта працуюць у складзе арганізаваных груп. У такіх структурах ёсць людзі, якія шукаюць патэнцыйных ахвяр, збіраюць інфармацыю пра іх, здзяйсняюць першасныя званкі, падтрымліваюць далейшыя стасункі і непасрэдна атрымліваюць грошы.
Асобныя ўдзельнікі адказваюць за тэхнічнае забеспячэнне, падробленыя сайты, банкаўскія рахункі і вывад выкрадзеных сродкаў. Такая спецыялізацыя дазваляе адначасова апрацоўваць вялікую колькасць людзей і рабіць ашуканскія схемы больш пераканаўчымі.
Важную ролю ў падобных схемах гуляюць так званыя дроперы — людзі, якія даюць свае банкаўскія рахункі або карты для пераводу і наступнага вываду выкрадзеных грошай.
Часам яны свядома ўдзельнічаюць у злачынстве, часам іх саміх залучаюць падманам, прапаноўваючы лёгкі заробак. У ашуканскай ланцужку могуць таксама ўдзельнічаць кур’еры, якія забіраюць наяўныя ў падманутых грамадзян, і тэхнічныя спецыялісты, якія забяспечваюць працу кол-цэнтраў.
Маштаб такой дзейнасці добра бачны на прыкладзе міжнароднай групы, якую беларускія сілавікі раскрылі ў 2024 годзе.
Тады ў Мінску было затрымана 37 супрацоўнікаў ашуканскага кол-цэнтра, удзельнікі якога здзейснілі больш за 100 злачынстваў на тэрыторыі Расіі, хоць самі дзейнічалі з Беларусі.
Чаму людзі вераць ашуканцам
У аснове тэлефоннага махлярства ляжыць не столькі тэхнічны падман, колькі псіхалагічнае ўздзеянне.
Зламыснікі імкнуцца стварыць сітуацыю, у якой чалавек не паспявае спакойна праверыць інфармацыю і пачынае дзейнічаць пад уплывам страху, трывогі або пачуцця адказнасці.
Напрыклад, яму паведамляюць, што сваяк трапіў у ДТЗ, банкаўскі рахунак спрабуюць узламаць або на яго імя афармляюць крэдыт. Затым прапануюць неадкладна выканаць пэўныя дзеянні, нібыта каб пазбегнуць сур’ёзных наступстваў.
Адным з галоўных інструментаў махляроў становіцца аўтарытэт. Чалавек можа насцярожана паставіцца да званка незнаёмца, але рэагуе інакш, калі суразмоўца прадстаўляецца супрацоўнікам міліцыі, Следчага камітэта, банка або дзяржаўнай установы.
Даследчыкі з Тэхаскага тэхналагічнага ўніверсітэта, якія вывучылі 86 прыкладаў рэальных тэлефонных званкоў махляроў, выявілі, што зламыснікі найчасцей выкарыстоўваюць тры механізмы перакананні: аўтарытэт, сацыяльны доказ і адцягненне ўвагі.
Апошняе дазваляе ўтрымліваць чалавека ў размове і не даваць яму часу на самастойную праверку таго, што адбываецца.
Іншы распаўсюджаны прыём — стварэнне штучнай тэрміновасці. Ашуканцы пераконваюць суразмоўцы, што рахунак вось-вось заблакуюць, грошы могуць выкрасці, а сваяку пагражае крымінальная адказнасць.
Чалавеку ўводзяць, што ў яго няма часу параіцца з блізкімі або самастойна звязацца з банкам. Спалучэнне імітацыі афіцыйнай крыніцы і ціску часам павялічвае верагоднасць таго, што ахвяра выканае просьбу, не праверыўшы яе сапраўднасць.
Псіхолагі тлумачаць ўразлівасць перад такімі схемамі асаблівасцямі чалавечага мыслення. Людзі па змаўчанні схільныя давяраць інфармацыі, якая выглядае праўдападобнай, асабліва калі ў іх няма часу на праверку.
Спецыялісты звяртаюць увагу на так званую прадузятасць даверу — чалавеку ўласціва лічыць суразмоўцы сумленным, пакуль не з’яўляецца відавочных прычын сумнявацца. Стрэс і спешка дадаткова перашкаджаюць крытычна ацэньваць тое, што адбываецца.
Ашуканцы выкарыстоўваюць трывожнасць, унушальнасць і няздольнасць чалавека спраўляцца з назапашанымі эмоцыямі. Іх задача — заблакаваць крытычнае мысленне, падмяніўшы рацыянальныя довады эмоцыямі.
Пры гэтым ад падману не абараняюць ні ўстойлівае фінансавае становішча, ні высокі сацыяльны статус. Таму распаўсюджанае ўяўленне пра тое, што ахвярамі тэлефонных аферыстаў становяцца выключна пажылыя, адзінокія або малаадукаваныя людзі, не адпавядае рэчаіснасці.
Аферысты выкарыстоўваюць розныя сцэнары ў залежнасці ад узросту, інтарэсаў і фінансавага становішча чалавека. Адных палохаюць праблемамі з законам, іншых прыцягваюць абяцаннямі высокай інвестыцыйнай даходнасці, трэціх пераконваюць, што яны дапамагаюць блізкім.
Як тэлефонныя ашуканцы працуюць у Беларусі
У Беларусі тэлефоннае махлярства паступова стала адным з прыкметных складнікаў кіберзлачыннасці.
Схемы пастаянна мяняюцца: калі раней зламыснікі часта прадстаўляліся сваякамі, якія атрымалі непрыемнасці, або супрацоўнікамі банкаў, то цяпер яны могуць выдаваць сябе за работнікаў пошты, жыллёва-камунальных службаў, паліклінік ці прадстаўнікоў сілавых структур.
У кастрычніку 2026 года МУС паведаміла пра раскрыццё буйной ашуканскай сеткі, удзельнікі якой тэлефанавалі беларусам ад імя розных арганізацый і пераконвалі перадаваць ім зберажэнні. Паводле звестак ведамства, у групе было больш за 80 чалавек, а яе арганізатары і куратары знаходзіліся ў суседняй дзяржаве.
Адной з вядомых схем застаецца “Алё, мама!”. Ашуканцы тэлефануюць пажылым людзям і паведамляюць, што іх сын ці дачка нібыта трапілі ў ДТЗ, здзейснілі злачынства або апынуліся ў іншай надзвычайнай сітуацыі. Затым да размовы падключаецца чалавек, які прадстаўляецца супрацоўнікам спецслужбаў, і патрабуе грошы за развязанне праблемы.
Часам наяўныя забірае курьер, часам ахвяру пераконваюць самастойна перавесці сродкі на названы рахунак. У інтэрв’ю dev.by былыя супрацоўнікі ашуканскіх кол-цэнтраў распавядалі, што такія схемы будуюцца на моцным эмацыйным уздзеянні і выкарыстанні страху за блізкіх.
Іншы распаўсюджаны варыянт — званкі ад імя банкаў, міліцыі і іншых дзяржструктур.
Чалавеку паведамляюць, што яго грошы знаходзяцца пад пагрозай, на яго імя спрабуюць аформіць крэдыт або нехта атрымаў доступ да банкаўскага рахунку. Пад падставай абароны сродкаў яго пераконваюць назваць код з СМС-паведамлення, усталяваць прыкладанне, даць аддалены доступ да тэлефона або самастойна перавесці зберажэнні на нібыта бяспечны рахунак.
Насамрэч такі рахунак кантралююць злачынцы. МУС у 2026 годзе асобна папярэджвала, што ашуканцы ўсё часцей схіляюць людзей да самастойнага пераводу грошай.
Асаблівы напрамак — псеўдаінвестыцыйныя праекты. Ашуканцы прапануюць ўкласці грошы ў акцыі вядомых кампаній, крыптавалюту або іншыя нібыта высокапрыбытковыя інструменты. Для гэтага яны ствараюць падробленыя сайты, выкарыстоўваюць рэкламу з выявамі вядомых людзей і арганізуюць тэлефоннае суправаджэнне патэнцыйнага інвестара.
Спачатку ахвяры могуць нават паказаць невялікі прыбытак або вярнуць частку укладанняў, каб умацаваць давер. Пасля гэтага яе пераконваюць ўкласці больш буйную суму.
Праблема не абмяжоўваецца званкамі: тэлефоннае махлярства часта становіцца часткай больш складанага злачыннага ланцужка. Пасля размовы з ахвярай злачынцы могуць накіраваць яе на падроблены сайт, працягнуць стасункі ў месенджары або падключыць іншых удзельнікаў групы.
У некаторых выпадках людзей не толькі пазбаўляюць грошай, але і прымушаюць удзельнічаць у злачынствах — напрыклад, забіраць наяўныя ў іншых падманутых грамадзян або перадаваць даныя банкаўскіх рахункаў.
Як ашуканцы выкарыстоўваюць атмасферу страху ў Беларусі
Асаблівасць беларускіх схем тэлефоннага махлярства ў тым, што зламыснікі выкарыстоўваюць не толькі ўніверсальныя страхі — страціць грошы, трапіць у ДТЗ або стаць ахвярай крадзяжу, — але і палітычны кантэкст.
Яны прадстаўляюцца супрацоўнікамі КДБ, МУС, Следчага камітэта або Камітэта дзяржкантролю, паведамляюць пра нібыта выяўленыя пераводы на рахункі “экстрэмісцкіх арганізацый“ або фінансаванні ўкраінскіх вайскоўцаў.
Часам на адрас ахвяры дасылаюць падробленыя службовыя пасведчанні, дакументы аб узбуджэнні крымінальнай справы і пастановы аб правядзенні праверкі. У выніку чалавеку прапануюць “даказаць недатычнасць“, задэклараваць грошы ці перавесці зберажэнні на “бяспечны” рахунак.
Для пераканаўчасці ашуканцы выкарыстоўваюць лексіку, якая стала звыклай у рыторыцы беларускіх уладаў пасля 2020 года: “экстрэмізм“, “тэрарызм“, “дзяржаўная здрада“, “фінансаванне незаконных фарміраванняў“.
Яны могуць сцвярджаць, што чалавек нібыта пераводзіў грошы ў Польшчу ці Украіну, падтрымліваў полк імя Кастуся Каліноўскага альбо фінансаваў арганізацыі, прызнаныя ў Беларусі экстрэмісцкімі.
Нават калі чалавек нічога падобнага не рабіў, сама перспектыва апынуцца фігурантам крымінальнай справы прымушае яго панікаваць.
Ашуканцы фактычна прайграваюць механізм палітычнага запалохвання: пераконваюць чалавека, што за ім ужо назіраюць, яго фінансавыя аперацыі правяраюць, а блізкія могуць пацярпець з-за яго дзеянняў.
Пры гэтым яны патрабуюць захоўваць размову ў таямніцы, не звяртацца да сваякоў і не распавядаць пра тое, што адбываецца. Гэта пазбаўляе патэнцыйную ахвяру магчымасці атрымаць незалежную параду, праверыць інфармацыю.
Паказальны выпадак 65-гадовай жыхаркі Берасця, пра які 5 лістапада паведаміў “Позірк“. Жанчыне спачатку патэлефанавалі ад імя арганізацыі па абслугоўванні электралічыльнікаў, а затым прадставіліся супрацоўнікам Камітэта дзяржкантролю.
Яе абвінавацілі ў фінансаванні экстрэмісцкай дзейнасці, прыгразілі крымінальным пераследам для яе і блізкіх, а таксама канфіскацыяй маёмасці. Спалохаўшыся, пенсіянерка сабрала больш за 50 тыс. рублёў і пакінула грошы ва ўмоўленым месцы. Іх павінна была забраць кур’ер.
Характэрна, што кур’ер сама стала ахвярай аналагічнай маніпуляцыі: 19-гадовай дзяўчыне прадставіліся супрацоўнікамі праваахоўных органаў і заявілі, што яна нібыта датычная да фінансавання тэрарызму. Каб пазбегнуць крымінальнай адказнасці, ёй прапанавалі адвезці пасылку з Брэста ў Мінск.
Такім чынам, ашуканцы выкарыстоўвалі страх перад палітычнымі абвінавачаннямі не толькі дзеля крадзяжу грошай, але і дзеля ўключэння новых людзей у злачынны ланцужок.
Псіхалагічны механізм такіх схем звязаны з тым, што ў Беларусі страх перад сілавымі структурамі падмацаваны рэальным пераследам.
Псіхолагі і праваабаронцы адзначаюць, што нявызначанасць наконт таго, якія дзеянні могуць пацягнуць крымінальную адказнасць, стварае для ашуканцаў спрыяльнае асяроддзе.
Калі ў звычайнай сітуацыі чалавек можа ўсумніцца ў званку з міліцыі, то ў Беларусі перспектыва абвінавачання ў “экстрэмізме” або “дзяржаўнай здрадзе” можа здавацца досыць рэальнай, каб не рызыкаваць і выконваць патрабаванні суразмоўцы.
Ашуканцам нават не абавязкова прад’яўляць пераканаўчыя доказы: часцяком дастаткова назваць канкрэтнае ведамства, згадаць крымінальны артыкул і запатрабаваць неадкладна “супрацоўнічаць”. Гэта ператварае палітычна матываваны страх у інструмент фінансавага падману.
Наколькі вялікая праблема махлярства
Маштаб праблемы можна ацаніць па колькасці зваротаў у міліцыю. Праведзены “Позіркам” аналіз штодзённых зводак МУС паказаў, што толькі з 26 кастрычніка па 1 лістапада ў міліцыю паступіла больш за 2,2 тыс. паведамленняў аб званках тэлефонных махляроў; затрымана 12 кур’ераў, у трох з іх канфіскавана агулам больш за 80 тыс. рублёў.
22 кастрычніка Генеральная пракуратура паведаміла, што з пачатку 2026 года ў краіне было зарэгістравана больш за 7 тыс. выпадкаў лічбавага махлярства з рэальнымі стратамі для грамадзян.
У асобныя дні колькасць зваротаў дасягае 500.
Паводле звестак Следчага камітэта, за дзевяць месяцаў 2026 года злачынствы з выкарыстаннем інфармацыйных тэхналогій склалі 35% усіх зарэгістраваных у краіне злачынстваў.
Значная частка такіх правапарушэнняў здзяйснялася дыстанцыйна, у тым ліку з-за мяжы. Раней МУС паведамляла, што ў 2025 годзе шкода грамадзянам ад кіберзлачынстваў перавысіла 54 млн рублёў. Гэтыя паказчыкі адносяцца да ўсёй кіберзлачыннасці, а не толькі да тэлефоннага махлярства.
Яшчэ адна асаблівасць беларускай сітуацыі — трансгранічны характар злачынных груп.
Па выніках раскрыцця ў кастрычніку 2026 года ашуканскай сеткі, пра якую згадвалася вышэй, МУС таксама паведамляла, што арганізатары і куратары знаходзіліся за межамі Беларусі, тады як частка ўдзельнікаў працавала непасрэдна на тэрыторыі краіны.
Такая арганізацыя дазваляе кіраўнікам схем заставацца на адлегласці ад ахвяр, а непасрэднае атрыманне грошай і тэхнічнае абслугоўванне забяспечваюць выканаўцы ў розных рэгіёнах.
Як абараніцца ад тэлефонных махляроў
Галоўнае правіла — не выконваць фінансавых аперацый паводле ўказання чалавека, які патэлефанаваў першым, нават калі ён прадставіўся супрацоўнікам банка, міліцыі ці дзяржустановы.
Не варта паведамляць коды з СМС, паролі, даныя банкаўскіх карт, ўсталёўваць прыкладання па просьбе незнаёмцаў. Калі суразмоўца сцвярджае, што тэлефануе з арганізацыі, размову трэба спыніць і самастойна звязацца з ёй па афіцыйным нумары.
Важна таксама памятаць, што нумар тэлефона на экране не пацвярджае асобу таго, хто тэлефануе. Ашуканцы могуць падмяніць яго, а сучасныя тэхналогіі дазваляюць імітаваць галасы знаёмых людзей.
Калі паступіў трывожны званок пра сваяка, лепш самастойна звязацца з ім ці іншымі блізкімі, а не працягваць размову з невядомым. Для дадатковай абароны сям’і можна загадзя дамовіцца аб кодавым слове, якое дапаможа пацвердзіць асобу чалавека ў экстранай сітуацыі.
МУС рэкамендуе пры падазроных званках спыняць размову і паведамляць аб тым, што здарылася, па нумары 102.
Калі чалавек ужо перадаў грошы ці раскрыў банкаўскія даныя, неабходна як мага хутчэй звязацца з банкам, заблакаваць карту і звярнуцца ў міліцыю. Чым больш аператыўна пацярпелы паведаміць аб тым, што здарылася, тым больш магчымасцяў паспрабаваць спыніць далейшы рух сродкаў.
