Апублікавана на адкрытай версіі “Позірку” 30 снежня 2025 года ў 08:35
Паліклініка ў Жодзіне (Мінская вобласць)
Улады рэгулярна заяўляюць аб даступнасці і высокай якасці беларускай медыцыны, наяўнасці рэсурсаў і шырокай прафілактыцы. Аднак працягласць жыцця паказвае іншую карціну.
“Позірк“ прааналізаваў разрыў паміж афіцыйнай рыторыкай і вымяральнымі вынікамі ў 2025 годзе.
Дасягненні і асцярогі: паміж прафілактыкай і стратэгічнай залежнасцю
Рэальным дасягненнем сістэмы аховы здароўя ў 2025 годзе можна назваць пачатак вакцынацыі супраць віруса папіломы чалавека (ВПЧ) за кошт дзяржбюджэту. Паводле даных Міністэрства аховы здароўя на канец лістапада, першую дозу вакцыны, якая прадухіляе захворванні, у тым ліку анкалагічныя, атрымалі больш за 34 тыс. дзяўчынак. Вакцынацыяй ахоплена каля 65% дзяўчынак ва ўзросце 11 гадоў, другую дозу яны павінны атрымаць у першым квартале 2026 года.
У Беларусі выкарыстоўваецца кітайская вакцына Cecolin, якая паступіла ў краіну ў канцы верасня і была адразу размеркаваная па лячэбных установах.
Фармальна гаворка ідзе пра ўключэнне краіны ў глабальную практыку. Як адзначыў у каментары “Позірку“ лекар, намеснік прадстаўніка Аб’яднанага пераходнага кабінета па сацыяльнай палітыцы Станіслаў Салавей, такая вакцынацыя — даўно руціна ў развітых краінах: “З аднаго боку, гэта сапраўды дасягненне 2025 года. Аднак узнікае пытанне: дзе вы былі апошнія гады? Добра, што вакцынацыя ад ВПЧ з’явілася, але гэта не прарыў. Мы нарэшце дайшлі да таго, што даўно павінна было быць”.
Паводле слоў Салаўя, вакцынацыя стала вынікам працяглага грамадскага ціску знізу, а не стратэгічнага, апераджальнага рашэння Міністэрства аховы здароўя.
З пункту гледжання рацыянальнага выкарыстання рэсурсаў эксперт лічыць выбраную мадэль апраўданай: першачарговая вакцынацыя найбольш уразлівай групы дае максімальны эфект. У перспектыве, на яго думку, праграму можна пашыраць — на падлеткаў старэйшага ўзросту, маладых дарослых і хлопчыкаў, але пачынаць лагічна менавіта з 11-гадовых дзяўчынак.
У той жа час у эксперта выклікаюць сумневы афіцыйныя паказчыкі ахопу: “Мяне бянтэжаць гэтыя лічбы. У Беларусі ўжо былі выпадкі судовых спраў супраць медыкаў за прыпіскі паказчыкаў вакцынацыі. Падобная практыка напрамую звязаная з сістэмай планаў і справаздачнасці: калі ад лекараў патрабуюць лічбы, ўзнікае рызыка іх фармальнага выканання“.
Кітай і платная медыцына не дапамогуць
На фоне гэтых абмежаваных поспехаў бачныя стратэгічныя рызыкі развіцця сістэмы аховы здароўя, звязаныя са знешнімі запазычаннямі і тэхналагічнай залежнасцю, адзначыў Салавей.
Міністэрства аховы здароўя паведаміла, што ў рамках міжурадавых пагадненняў паміж Беларуссю і Кітаем рэалізуецца комплексны праект “Аснашчэнне арганізацый аховы здароўя Рэспублікі Беларусь медыцынскім абсталяваннем“ з прыцягненнем ільготнага пакупніцкага крэдыту Экспартна-імпартнага банка Кітая.
Праект прадугледжвае закупку каля 2 тыс. адзінак медыцынскай тэхнікі для ўсіх рэгіёнаў краіны, уключаючы відэаэндаскапічныя сістэмы, плазменныя стэрылізатары, ультрагукавыя і мыечна-дэзінфекцыйныя машыны для эндаскопаў, гольміевыя хірургічныя лазеры і апараты ультрагукавой дыягностыкі.
Салавей звяртае ўвагу на доўгатэрміновыя наступствы праекта: “Па сутнасці, гэта прывязка, з якой потым вельмі складана саскочыць”.
Эксперт тлумачыць, што пры дамінаванні абсталявання аднаго паходжання становіцца эканамічна і лагістычна нявыгадна выкарыстоўваць альтэрнатыўныя тэхналогіі. “Нелагічна, калі ў цябе асноўная апаратура кітайская, купляць нямецкую, таму што яе будзе нязручна абслугоўваць“, — патлумачыў лекар.
У выніку сістэма пачынае працаваць з адным вытворцам, аднымі расходнымі матэрыяламі і адным сервісным контурам. На думку Салаўя, гэта стварае спрыяльнае асяроддзе для карупцыі і зніжае канкурэнцыю, таму што “значна прасцей працаваць з адным пастаўшчыком: адны расходнікі, адна кампанія абслугоўвае, усе прызвычайваюцца да адной апаратуры“.
Асаблівую трывогу ў эксперта выклікае геапалітычнае вымярэнне гэтага працэсу. Узмацненне тэхналагічнай залежнасці ад Кітая, паводле яго слоў, азначае далейшы разрыў з еўрапейскім медыцынскім рынкам і стандартамі.
Таксама Салавей звяртае ўвагу на дзіўную і супярэчлівую мадэль беларускай медыцыны, калі дзяржаўныя лекары надаюць платныя паслугі ў дзяржклініках. Акрамя таго, што такія паслугі ў дзяржаўнай сістэме ёсць паўсюдна, у шэрагу дзяржаўных бальніц лекары праводзяць аперацыі і кансультацыі па суботах, атрымліваючы дадатковы даход.
Салавей падкрэслівае, што такая сітуацыя спараджае канфлікт інтарэсаў, павышае рызыку карупцыі і скажае ўспрыманне даступнасці медыцыны. Улады ствараюць ілюзію бясплатнасці сістэмы, а на практыцы пацыенты вымушаныя плаціць двойчы — падаткамі і за дадатковыя паслугі. Гэты гібрыдны механізм фінансавання і абслугоўвання, на думку эксперта, не толькі несправядлівы, але і нестабільны, ствараючы рызыкі як для грамадзян, так і для самой сістэмы аховы здароўя.
Салавей прыводзіць прыклады, калі людзі не могуць атрымаць базавую дыягностыку бясплатна — у прыватнасці, трапіць на МРТ або абследаванне ў рамках мінімальнага сацыяльнага стандарту. У такіх умовах пацыенты фактычна вымушаныя звяртацца па платныя паслугі, што ператварае дзяржсістэму ў гібрыд, дзе межы паміж дзяржаўным і камерцыйным медыцынскім сэрвісам размытыя.
Адначасова ўлады крытыкуюць прыватныя медыцынскія цэнтры і ўводзяць жорсткія тарыфныя абмежаванні на платныя паслугі, уключаючы кансультацыі і працэдуры, што, на думку эксперта, можа мець сур’ёзныя наступствы.
Калі даступнасць не роўная якасці
Пры гэтым улады паслядоўна заяўляюць аб высокай даступнасці медыцынскай дапамогі для насельніцтва незалежна ад месца пражывання.
Міністр аховы здароўя Аляксандр Хаджаеў сцвярджае, што “магчымасці захаваць здароўе і атрымаць якаснае лячэнне ёсць у кожнага — незалежна ад таго, пражывае ён у Мінску ці на вёсцы”.
“Сёння нашы рэспубліканскія цэнтры дастаткова працуюць з жыхарамі па ўсёй краіне“, а таму грамадзянам варта больш актыўна праходзіць прафілактычныя абследаванні і сачыць за здароўем, заявіў чыноўнік 21 снежня ў эфіры тэлеканала СТБ.
У тым жа духу перыядычна выказваецца Аляксандр Лукашэнка. Ён настойвае на тым, каб меддапамога заставалася даступнай кожнаму і паўсюдна. 18 снежня ў штогадовым пасланні народу і парламенту Лукашэнка адзначыў, што “трапіць да патрэбнага спецыяліста часта праблема“, дадаўшы: “Хлеб у вяскоўцаў патрабуем, у сялян, а яны тыднямі чакаюць то кансультацыі спецыяліста, то дыягнастычных даследаванняў”.
Станіслаў Салавей лічыць некарэктнай саму пастаноўку пытання аб роўнай даступнасці медыцыны ў горадзе і вёсцы: “Казаць, што ў вёсцы даступнасць медыцыны павінна быць такая, як у горадзе, — гэта заклік паляцець у космас“. Агулам, адзначае ён, фармальна сістэма сапраўды выглядае больш даступнай, чым, напрыклад, у шэрагу краін ЕС. У той жа Польшчы чаканне прыёму ў неўролага займае значна больш часу, чым у Беларусі.
Аднак глыбінны аналіз руйнуе карціну беларускага дабрабыту, падкрэслівае Салавей. У перыяд эпідэмій педыятры ў Беларусі прымаюць 70–80 дзяцей за змену — то бок на пацыента сыходзіць усяго толькі 3–4 хвіліны. Таксама лекары ходзяць па хатах. Фактычна гаворка ідзе аб фармальным аглядзе і выдачы даведкі.
“Даступнасць і якасць — розныя рэчы, — падкрэслівае суразмоўца. — Даступнасць падтрымліваецца адміністрацыйна — з дапамогай мэтавікоў, пераразмеркавання, паскоранай змены спецыялізацыі. Сёння ты тэрапеўт, заўтра — неўролаг. І вось фармальны доступ да неўролага ёсць”.
Абсурдам Салавей лічыць супярэчлівасць самой сістэмы: з аднаго боку, пастаянна гаворыцца пра недахоп лекараў, з другога — захоўваецца практыка выкліку лекара або фельчара на дом пры тэмпературы 37–37,5, а хуткая дапамога нярэдка выкарыстоўваецца як сацыяльнае таксі. Паводле слоў Салаўя, падобнай мадэлі няма ні ў адной паспяховай сістэме аховы здароўя.
Лекар адзначае, што Міністэрства аховы здароўя зрабіла правільны крок у частцы развіцця міжраённых медыцынскіх цэнтраў і закрыцця малых бальніц: “Хоць насельніцтва ўспрымае гэта ў штыкі, з прафесійнага пункту гледжання такі падыход апраўданы, паколькі спрыяе паляпшэнню якасці надання меддапамогі. Не павінна працаваць маленькая бальніца з малым патокам пацыентаў: лекары там проста губляюць кваліфікацыю. Напрыклад, у хірургіі, калі не аперуеш — дэградуеш. Акрамя таго, немагчыма абсталяваць усе дробныя бальніцы сучаснай апаратурай. Бальніца павінна быць бальніцай”.
Калі ёсць фінансавыя магчымасці, малыя бальніцы мэтазгодней перапрафіляваць, напрыклад, у цэнтры сацыяльнага або сястрынскага догляду, прапануе эксперт.
У любым выпадку фармальная даступнасць медыцыны і магчымасць выклікаць лекара на дом не гарантуе выніку лячэння. Бо лекару трэба мець магчымасці для абследавання пацыента, а для гэтага патрэбныя адпаведныя лабараторныя і дыягнастычныя ўмовы.
Працягласць жыцця як індыкатар рэальнага стану медыцыны
Агулам Салавей прапануе ацэньваць стан сістэмы аховы здароўя не паводле дэкларацый аб даступнасці, а паводле базавага паказчыка, які цяжка аспрэчваць, — працгласці жыцця.
Параўнанне з еўрапейскімі краінамі паказвае ўстойлівы разрыў. У сярэднім па Еўропе працягласць жыцця складае 80–81 год. У краінах Заходняй Еўропы гэты паказчык дасягае 82–83 гадоў, у Цэнтральнай Еўропе — 77–78. Пры гэтым розніца паміж працягласцю жыцця мужчын і жанчын у большасці еўрапейскіх краін вагаецца ў межах 3–5 гадоў, што лічыцца адносна умераным гендарным разрывам.
На гэтым тле беларускія паказчыкі істотна горшыя. Праект Нацыянальнай стратэгіі ўстойлівага развіцця да 2040 года прадугледжвае павелічэнне працягласці жыцця да 80 гадоў толькі напрыканцы тэрміну дзеяння дакумента. Цяпер гэты паказчык складае каля 75 гадоў. Пры гэтым мужчыны ў сярэднім жывуць 69,3 года, жанчыны — 79,7.
Такі разрыў, больш за 10 гадоў, выходзіць далёка за рамкі агульнаеўрапейскіх значэнняў і паказвае на сістэмныя праблемы, перш за ўсё з мужчынскім здароўем і прафілактыкай.
Аднак улады замест прызнання праблем усё часцей перакладаюць адказнасць з сістэмы на саміх грамадзян.
Напрыклад, разважаючы пра магчымасці захаваць здароўе, Лукашэнка ў грубай форме выказваўся пра людзей з лішняй вагой, фактычна ўскладаючы на іх віну за стан здароўя і нагрузку на сістэму.
“Ніколі ў нас не было такіх магчымасцяў займацца любымі відамі спорту. Хто і як іх выкарыстоўвае — пытанне, мне вось тут у адміністрацыі напісалі, “асабістае“. Ды нічога не асабістае. Мы не шануем сваё здароўе, а потым трацім вялізныя грошы і плацім адпаведным катэгорыям урачоў, каб выцягнуць вас, засланіць вас ад гэтай хваробы“, — заявіў ён, успамінаючы пандэмію COVID-19. Паводле выразу Лукашэнкі, у рэанімацыях “ляжалі вось такія горы, жывот да столі, ні аднаго худога чалавека не было“.
Аднак, паводле даных Еўрастата і дадзеных Міністэрства аховы здароўя, доля дарослых з залішняй вагой у Беларусі супастаўная з агульнаеўрапейскай — 50–55%. Іншымі словамі, спісваць на праблему атлусцення няўдачы медыцыны некарэктна.
Замест сумленнага аналізу і прыняцця мер для выпраўлення сітуацыі прадстаўнікі Міністэрства аховы здароўя пераконваюць насельніцтва ў наяўнасці спрыяльнага асяроддзя для захавання здароўя. Хаджаеў нават заявіў, што кісларод у Беларусі “досыць чысты і ўсёабдымны“.
Паводле яго слоў, прадукты харчавання, якія мы спажываем, “вельмі высокай якасці”, а актыўны лад жыцця прасоўваецца не толькі ў гарадах, але і ў раённых цэнтрах, аграгарадках. Хаджаеў таксама адзначыў наяўнасць інфармацыйнага парадку дня аб здаровым ладзе жыцця, сучасных тэхналогій і фармацэўтычных прэпаратаў, падкрэсліўшы: “У нашай краіне ёсць усе аспекты, усе рэсурсы, і яны не папулісцкія“.
У гэтым кантэксце перакладанне адказнасці на насельніцтва выглядае не столькі аналізам прычын, колькі спробай адысці ад абмеркавання эфектыўнасці самой сістэмы.
Такім чынам, фармальная даступнасць медыцыны ператвараецца ў гібрыдную сістэму з падвойным фінансаваннем, а агулам сістэма аховы здароўя дэманструе разрыў паміж афіцыйнымі дэкларацыямі і рэальнай практыкай.
