Апублікавана на адкрытай версіі “Позірку“ 30 студзеня ў 10:30
30 студзеня, Позірк. Як новую рэпрэсіўную практыку беларускага рэжыму ахарактарызавала гвалтоўны вываз вызваленых палітвязняў на тэрыторыю ваюючай дзяржавы эксперт Беларускага Хельсінкскага камітэта (БХК), юрыст-міжнароднік Кацярына Дзейкала 29 студзеня падчас прэзентацыі агляду “Правы чалавека ў Беларусі: асноўныя трэнды дзяржаўнай палітыкі (верасень — снежань 2025 года)“, падрыхтаванага арганізацыяй.
“Улічваючы тое, што Украіна — дзяржава, на ўсёй тэрыторыі якой ідзе ўзброены канфлікт і вядуцца баявыя дзеянні, — людзі, якія і так знаходзяцца ў вельмі ўразлівым стане, апынуліся [пасля вывазу ў краіну 13 снежня] у сітуацыі яшчэ большай уразлівасці і прамой пагрозы жыццю і здароўю”, — падкрэсліла спікер.
“Вызваленне прыносіць людзям фізічную бяспеку (хоць у сітуацыі з Украінай і гэта ўжо пад пытаннем), але яны па-ранейшаму застаюцца ў сітуацыі грубага парушэння іх правоў і пагарды іх чалавечай годнасцю”, — лічыць эксперт.
У прадстаўленым дакуменце адзначаецца, што спачатку падзеі 2020 года ў Беларусі, пазней вайна ва Украіне і саўдзел Менска ў расейскай агрэсіі “істотна змянілі становішча ў краіне, у тым ліку палітыку і практыку ў сферы правоў чалавека”.
“З 2023 года мы фіксуем трэнд рэпрэсіўнага ціску на людзей за сам факт наяўнасці прававой сувязі з замежнай дзяржавай (замежнае грамадзянства або ВНЖ) і фактычную крышталізацыю такой падставы ў асобную падставу для дыскрымінацыі. У канцы 2025 года з’явілася чарговая яго праява”, — заявіла Дэйкала.
Саветам Рэспублікі 21 студзеня адобраны, які пашырае кола грамадзян Беларусі, якія падлягаюць абавязковай дактыласкапічнай рэгістрацыі, нагадала Дзейкала. Улады маюць намер прылічыць да іх як беларусаў, якія пражываюць на тэрыторыі краіны, але маюць іншае грамадзянства або від на жыхарства ў іншай дзяржаве, так і грамадзян, якія пастаянна пражываюць за мяжой і сталі на консульскі ўлік.
“Паводле аналогіі з “пашпартным указам” [ад 4 верасня 2023 года № 278 “Аб парадку выдачы дакументаў і ўчынення дзеянняў”] можна меркаваць, што гэта мера накіраваная на беларусаў, якія з’ехалі з палітычных матываў, — мяркуе спікер. — Аднак, як і ў выпадку з “пашпартным указам” пад яе будуць трапляць усе грамадзяне Беларусі, якія пастаянна жывуць за мяжой або маюць замежны ВНЖ.
Гэтым жа законапраектам прапануецца пашырыць пералік персанальных дадзеных асоб перасякаюць мяжу, якія перадаюцца дзяржаве і ўключыць туды акрамя дадзеных, што перадаюцца авія- і чыгуначнымі перавозчыкамі — дадзеныя пасажыраў аўтамабільных перавозак, нагадала яна.
Акрамя таго, паўнамоцтвамі па правядзенні дактыласкапіі прапануецца надзяліць органы пагранічнага кантролю.
Як адзначаецца ў дакладзе, а верасні мінулага года “пашырыліся фармальныя магчымасці” сілавых органаў па пазасудовым абмежаванні доступу да інтэрнэт-рэсурсаў, паслуг электрасувязі і інтэрнэт-паслуг юрыдычных і фізічных асоб.
“Такія паўнамоцтвы атрымалі Генеральны пракурор, кіраўнікі Следчага камітэта і Камітэта дзяржаўнай бяспекі, міністр унутраных спраў або іншыя ўпаўнаважаныя імі службовыя асобы. Падставамі для ўяўленняў аб абмежаваннях з’яўляюцца звесткі аб выяўленым парушэнні закона, прычынах і ўмовах, якія спрыяюць здзяйснення злачынства”, — звярнула ўвагу спікер.
Працягваецца пашырэнне спісу прафесій, доступ да якіх абумоўлены фармальнымі патрабаваннямі лаяльнасці ўлады. Да наяўнага ўжо спісу (экскурсаводам і гідам-перакладчыкам) у снежні дадаліся натарыусы і педагагічныя работнікі, рыэлтары, антыкрызісныя кіраўнікі і аўдытары, асобныя катэгорыі банкаўскіх работнікаў.
Таксама ў снежні 2025 года прыняты закон аб змяненні законаў па пытаннях забеспячэння ваеннай бяспекі і абароны. Пашыраны функцыі арміі і падставы для ўвядзення ваеннага становішча.
“Па-першае, да задач Узброеных сіл у мірны час цяпер аднесены ўдзел у недапушчэнні развязвання ўнутранага ўзброенага канфлікту, а ў выпадку яго развязвання — у яго вырашэнні. Па-другое, “істотна пашыраны спіс вайсковых пагроз“, які дазваляе ўводзіць у краіне ваеннае становішча”, — адзначыла Дэйкала.
У кастрычніку адбылося чарговае ўзмацненне жорсткасці ў дачыненні да”незанятых у эканоміцы”. Цяпер павышаныя тарыфы налічваюцца на ўвесь аб’ём жыллёва-камунальных паслуг па якія належаць ім кватэрах, нават калі ў іх жывуць працуюць людзі (раней толькі адносна іх долі).
“Такая мера ўскосна таксама можа разглядацца як “пакаранне” тых, хто з’ехаў, прынамсі стварэнне для іх чарговых нязручнасцяў. У дадзеным выпадку гэта цягне яшчэ і” калектыўную адказнасць ” якія жывуць з імі ці ў іх кватэрах. Такім чынам, такая мера ставіць у няроўнае становішча не толькі саміх “незанятых у эканоміцы”, але і сваякоў і блізкіх, якія пражываюць з імі”, — падкрэсліла спікер.
У кастрычніку 2025 года аўтарам агляду стала вядома, што палітвязні, якіх выпусцілі і выправадзілі з краіны, пачалі атрымліваць па адрасах сваёй рэгістрацыі ў Беларусі позвы ад сілавікоў з патрабаваннем з’явіцца ў міліцыю ці іншыя дзяржорганы.
Такая сітуацыя ў комплексе (уключаючы і сам вываз, і адсутнасць у людзей дакументаў), на думку спікера, “лішні раз паказвае, што нягледзячы на гэтыя вызвалення, ва ўладаў адсутнічае рэальны намер сістэмна змяняць рэпрэсіўную палітыку”.
