Апублікавана на адкрытай версіі “Позірку” 9 кастрычніка 2026 года ў 14:55
З 5 па 10 кастрычніка беларускія праваабаронцы праводзяць штогадовы Тыдзень супраць смяротнага пакарання. У 2026 годзе Беларусь застаецца адзінай краінай Еўропы, дзе яно не толькі прадугледжанае законам, але і прымяняецца.
Геаграфія такога віду пакарання паступова змяншаецца. Да канца 2025 года 113 краін заканадаўча яго адмянілі, а яшчэ 32 не прымяняюць фактычна.
ЗША застаюцца адной з нешматлікіх заходніх краін, дзе смяротнае пакаранне захоўваецца. Яно адмененае ў 23 штатах і акрузе Калумбія, тады як 27 штатаў захоўваюць яго як адзін з відаў пакарання. Пры гэтым частата прымянення моцна адрозніваецца: у 2025 годзе ў ЗША пакаралі смерцю 47 чалавек, з якіх 19 — у Фларыдзе.
Увогуле смяротнае пакаранне захоўваецца ў заканадаўстве 54 краін. Летась да яго звярталіся толькі ў 17 дзяржавах.
У 2025 годзе, паводле звестак “Міжнароднай амністыі”, было пакарана смерцю не менш за 2.707 чалавек, але дакладная лічба невядомая. Напрыклад, колькасць пазбаўленых жыцця “імем дзяржавы” хаваюць у Кітаі і Паўночнай Карэі.
Чаму Беларусь дагэтуль выкарыстоўвае найвышэйшую меру пакарання? Якія справы сталі найбольш гучнымі? І што адбываецца, калі судовая сістэма памыляецца? “Позірк” паспрабаваў разабрацца.
Як смяротнае пакаранне захавалася ў заканадаўстве
Пасля распаду Савецкага Саюза Беларусь захавала смяротнае пакаранне ў крымінальным заканадаўстве. У Канстытуцыі 1994 года была прадугледжаная магчымасць яго прымянення як “выключнай меры пакарання за асабліва цяжкія злачынствы”.
У лістападзе 1996 года пытанне аб смяротным пакаранні было вынесенае на рэферэндум. Грамадзянам прапанавалі адказаць на пытанне: “Ці падтрымліваеце вы адмену смяротнага пакарання ў Рэспубліцы Беларусь?” Паводле афіцыйных вынікаў, супраць адмены прагаласавала 80,44% (4.972.535 чалавек). “За” выказалася 17,93% (1.108.226).
Улады пасля неаднаразова спасылаліся на вынікі гэтага рэферэндуму як на адну з галоўных прычын захавання такога віду пакарання.
Пры гэтым міжнародныя назіральнікі АБСЕ шматкроць указвалі на сур’ёзныя парушэнні, дапушчаныя падчас рэферэндуму, і адзначалі, што яго вынікі не былі прызнаныя міжнароднай супольнасцю.
Важная і іншая дэталь. У 1996 годзе альтэрнатывай смяротнаму пакаранню за найбольш цяжкія злачынствы фактычна заставалася пазбаўленне волі на тэрмін да 15 гадоў.
Пажыццёвае зняволенне і 25-гадовы тэрмін з’явіліся ў заканадаўстве пазней — у 1997 годзе.
То-бок рэферэндум праходзіў у сітуацыі, калі цяперашняй альтэрнатывы смяротнаму пакаранню ў выглядзе пажыццёвага зняволення яшчэ не існавала.
Адмену смяротнага пакарання не абмяркоўвалі сур’ёзна
Пытанне аб адмене смяротнага пакарання перыядычна абмяркоўвалася ў Беларусі яшчэ з пачатку 2000-х. Канстытуцыйны суд (КС) у сваім заключэнні ад 2004 года прыйшоў да высновы, што артыкул 24 Канстытуцыі, дзе смяротнае пакаранне названае часовай мерай “да яе адмены”, дазваляе як увесці мараторый, так і цалкам скасаваць.
Пры гэтым суд указаў, што такое рашэнне могуць прыняць прэзідэнт або парламент.
У 2008–2010 гадах прадстаўнікі КС зноў публічна казалі пра магчымасць адмовіцца ад смяротнага пакарання. У студзені 2010 года старшыня КС Пётр Міклашэвіч заявіў, што для ўвядзення мараторыя няма канстытуцыйных перашкод і што пытанне можа вырашацца прэзідэнтам або парламентам, а таксама на рэферэндуме.
Пры гэтым саму адмену ён аддзяляў ад мараторыя і казаў пра наяўнасць для яе асобных канстытуцыйных аспектаў.
На практыцы гэтыя заявы не прывялі ні да мараторыя, ні да адмены пакарання. Тыя, хто маюць уладу, працягвалі спасылацца на вынікі рэферэндуму 1996 года і грамадскую думку.
У 2019 годзе Аляксандр Лукашэнка сцвярджаў, што вынікі апытанняў не паказваюць змены стаўлення грамадства да смяротнага пакарання, і выступаў супраць вынясення пытання на новы рэферэндум.
На думку ж праваабаронцаў, вынікі рэферэндуму-1996 нельга разглядаць як перашкоду: у краінах, дзе смяротнае пакаранне адмянялі, рашэнне прымалася парламентам або іншымі дзяржаўнымі інстытутамі, а не выносілася на прамое галасаванне грамадзян.
Спасылкі кіраўнікоў дзяржавы на грамадскую думку ў такім пытанні праваабаронцы лічаць нерэлевантнымі — стаўленне грамадства да смяротнага пакарання можа мяняцца ў залежнасці ад таго, якой інфармацыяй валодаюць людзі і як сфармулявана пытанне.
Пасля падзей 2020 года публічна да гэтай тэмы высокія чыноўнікі звярталіся зусім нячаста. Міклашэвіч абяцаў правесці рэферэндум па пытанні смяротнага пакарання “ў наступны час”.
Тым часам пералік злачынстваў, за якія чалавека ў Беларусі могуць пазбавіць жыцця, быў значна пашыраны.
За што ў Беларусі могуць прысудзіць да смерці
Згодна з крымінальным заканадаўствам, выключная мера пакарання можа прызначацца за асабліва цяжкія злачынствы пры пэўных абставінах.
Пры гэтым яна не можа прымяняцца да жанчын; асобаў, якія ўчынілі злачынства да 18-годдзя; і мужчын, якія дасягнулі 65 гадоў на момант вынясення прысуду.
У траўні 2022 года ў Крымінальны кодэкс былі ўнесеныя змены, якія дазволілі прызначаць смяротнае пакаранне за злачынствы, што расцэньваюцца як тэрарызм, і нават за саму падрыхтоўку да такіх злачынстваў.
Смяротнае пакаранне можа быць прымененае, у прыватнасці, за “замах на здзяйсненне забойства дзяржаўнага або грамадскага дзеяча ў сувязі з яго дзяржаўнай або грамадскай дзейнасцю для аказання ўздзеяння на прыняцце рашэнняў органамі ўлады, запалохвання насельніцтва”.
У сакавіку 2023 года магчымасць такога пакарання была распаўсюджаная на дзяржаўную здраду, калі яе здзейсніў дзяржаўны або ваеннаслужачы (да гэтага — пазбаўленне волі на тэрмін ад 10 да 20 гадоў).
Што адбываецца пасля смяротнага прысуду
Беларуская сістэма выканання смяротных прысудаў адрозніваецца высокай ступенню сакрэтнасці. Смяротнае пакаранне выконваецца праз расстрэл, на працягу дзесяцігоддзяў гэта адбывалася ў СІЗА МУС №1 на вуліцы Валадарскага ў Мінску.
Паводле інфармацыі праваабаронцаў, пасля яго нядаўняга закрыцця пакаранні смерцю будуць ажыццяўляцца ў новым СІЗА ў Калядзічах.
Працэс узаконенага забойства праводзіцца без прысутнасці публікі. Пасля выканання прыгавору адміністрацыя ўстановы паведамляе пра гэта суду, а суд — сваякам. Цела пакаранага смерцю сям’і не выдаюць, пра месца пахавання не паведамляюць.
Сваякі таксама не атрымліваюць загадзя інфармацыю пра дату пакарання.
Камітэт ААН па правах чалавека неаднаразова прыходзіў да высновы, што поўная сакрэтнасць вакол даты выканання прысуду і месца пахавання можа дастаўляць сваякам сур’ёзныя душэўныя пакуты.
Праз закрытасць сістэмы цяжка дакладна ўстанавіць колькасць пакаранняў смерцю. Міжнародныя арганізацыі найчасцей вымушаныя аднаўляць статыстыку паводле паведамленняў уладаў, сваякоў, адвакатаў і іншых крыніц.
Але падрабязнасці некалькіх спраў сталі вядомыя практычна ўсяму свету.
Справа пра выбух у мінскім метро
11 красавіка 2011 года на станцыі метро “Кастрычніцкая” ў Мінску адбыўся выбух. Загінула 15 чалавек, больш за 300 атрымалі раненні.
Па справе былі асуджаныя Дзмітрый Канавалаў і Уладзіслаў Кавалёў. Вярхоўны суд прызнаў іх вінаватымі і 30 лістапада 2011 года прыгаварыў да смяротнага пакарання.
Судовы працэс выклікаў вострую крытыку міжнародных праваабарончых арганізацый, якія ўказвалі на праблемы з захаваннем міжнародных стандартаў справядлівага судовага разбіральніцтва.
Кавалёў настойваў на сваёй невінаватасці і сцвярджаў, што першапачатковыя прызнальныя паказанні былі атрыманыя пад ціскам. Яго маці і адвакат звярталіся ў Камітэт ААН па правах чалавека.
Камітэт папрасіў беларускія ўлады не прыводзіць прысуд у выкананне да разгляду скаргі. Такая просьба была накіраваная ў снежні 2011 года і неаднаразова паўтаралася ў наступныя месяцы.
Тым не менш абодва фігуранты былі пакараныя смерцю ў сакавіку 2012 года — усяго праз чатыры месяцы пасля абвяшчэння прысуду. У гісторыі краіны гэта быў самы кароткі прамежак паміж прысудам і яго выкананнем.
Афіцыйныя паведамленні пра пакаранне смерцю з’явіліся пасля адмовы Лукашэнкі ў памілаванні.
У 2012 годзе Камітэт ААН па правах чалавека разгледзеў справу Кавалёва і прызнаў, што Беларусь парушыла міжнародныя абавязацельствы, у тым ліку, калі выканала прысуд, нягледзячы на просьбу камітэта прыпыніць пакаранне смерцю.
Справа Паўла Селюна
Праз некалькі гадоў адбылося іншае злачынства, таксама якое стала рэзанансным.
Павел Сялюн, 23-гадовы студэнт гістарычнага факультэта Белдзяржуніверсітэта, быў асуджаны за забойства жонкі і яе каханка. Паводле версіі суда, у 2012 годзе Сялюн застаў іх разам у кватэры і на глебе рэўнасці забіў абодвух.
Акрамя забойства двух чалавек, яму ставілі ў віну крадзеж, здзек з трупаў і выкраданне асабістых дакументаў. 12 чэрвеня 2013 года Гродзенскі абласны суд прызнаў Селюна вінаватым у забойстве дзвюх асоб з асаблівай жорсткасцю і прыгаварыў да расстрэлу.
Сялюн не адмаўляў сам факт забойства, але сцвярджаў, што прызнальныя паказанні былі атрыманыя пад ціскам. Ён казаў пра ўжыванне да яго фізічнага і псіхалагічнага ціску супрацоўнікамі міліцыі.
Вярхоўны суд у верасні 2013 года пакінуў смяротны прысуд у моцы.
Справа трапіла ў Камітэт ААН па правах чалавека. У кастрычніку 2013 года камітэт папрасіў Беларусь не выконваць смяротны прысуд да заканчэння разгляду скаргі. У снежні просьба была паўтораная.
Сялюн быў пакараны смерцю ў красавіку 2014 года, яшчэ да таго, як камітэт завяршыў разгляд яго справы.
Маці Селюна даведалася пра смерць сына не адразу. 18 красавіка адвакату паведамілі ў турме, што падабаронны быў “перамешчаны ў адпаведнасці з прысудам”. На працягу месяца сваякам не паведамлялі, дзе ён знаходзіцца.
Толькі 16 траўня маці атрымала ліст з Гродзенскага абласнога суда, у якім паведамлялася, што прыгавор прыведзены ў выкананне.
У 2015 годзе Камітэт ААН па правах чалавека прызнаў, што Беларусь парушыла правы Селюна, у тым ліку права на жыццё і на справядлівае судовае разбіральніцтва.
Камітэт асобна ўказаў, што Беларусь выканала смяротны прысуд, нягледзячы на яго просьбу аб прыпыненні пакарання смерцю.
У 2022 годзе камітэт прызнаў парушэнне правоў маці Селюна: там палічылі жорсткім абыходжаннем той факт, што ёй па пошце была дасланая вопратка сына з надпісам “ИМН” (“исключительная мера наказания”, “выключная мера пакарання”). Атрымаўшы пасылку, маці пасекла вопратку сякерай і спаліла.
Сялюн прасіла прызнаць, што яе права не зазнаваць жорсткае абыходжанне было парушанае Дэпартаментам выканання пакаранняў (ДВП) МУС, які адправіў пасылку з вопраткай. Пры гэтым ДВП традыцыйна не паведаміў сваякам час і месца пахавання асуджанага да смяротнага пакарання.
А калі суд памыліўся?
Смяротнае пакаранне адрозніваецца ад любога іншага пакарання асаблівай акалічнасцю: памылку нельга выправіць пасля выканання прысуду.
Гісторыя беларускай і савецкай судовых сістэм ведае некалькі прыкладаў таго, наколькі рэальнай з’яўляецца сама магчымасць несправядлівага прысуду.
Справа Міхасевіча
Адна з найбольш вядомых — справа серыйнага забойцы Генадзя Міхасевіча.
У 1987 годзе Вярхоўны суд СССР прызнаў Міхасевіча вінаватым у забойстве 33 жанчын у Віцебскай вобласці. Яго прысудзілі да смяротнага пакарання, а ў студзені 1988-га расстралялі.
Расследаванне адначасова стала прыкладам маштабных памылак следства. Сярод якіх былі і трагічныя.
Пакуль сапраўднага забойцу шукалі, па справах, звязаных са злачынствамі Міхасевіча, абвінавачанні прад’яўлялі іншым.
Паводле даных праваабарончага цэнтра “Вясна”, 13 забойстваў, учыненых Міхасевічам, сталі падставай для абвінавачання 14 іншых людзей, адзін з якіх, Мікалай Цярэня, быў расстраляны ў 1980 годзе.
Справа Міхаіла Гладкага
Іншы прыклад — з гісторыі ўжо незалежнай Беларусі.
У 2003 годзе Міхаіл Гладкі быў прыгавораны да 8 гадоў пазбаўлення волі за забойства брата. Пасля з’явіліся абставіны, якія паставілі пад сумнеў першапачатковую версію следства.
Асаблівасць справы Гладкага — ён сам быў перакананы ў сваёй вінаватасці і даваў прызнальныя паказанні. Аднак, як адзначае “Вясна”, следства не праверыла шэраг важных момантаў, якія маглі ўказваць на іншага чалавека.
У прыватнасці, належным чынам не былі правераныя паказанні суседа, які бачыў брата Гладкага з незнаёмым мужчынам, а таксама некаторыя сляды і абставіны на месцы злачынства.
У выніку следства пайшло шляхам пошуку доказаў супраць ужо знойдзенага падазраванага, а не праверкі альтэрнатыўнай версіі.
У ліпені 2012 года Мінскі абласны суд адмяніў прыгавор і накіраваў справу пракурору для новага папярэдняга расследавання.
Крымінальную справу спынілі ў лістападзе таго ж года за адсутнасцю складу злачынства. Высветлілася, што забойства здзейсніў Эдуард Лыкаў, які прызнаўся ў гэтых злачынствах падчас расследавання іншай справы.
Лыкаў быў затрыманы ў 2011 годзе і пасля прызнаўся яшчэ ў некалькіх забойствах.
У лістападзе 2013 года Мінскі абласны суд прыгаварыў яго да смяротнага пакарання. У красавіку 2014-га Вярхоўны суд пакінуў прыгавор у моцы, а пазней у тым жа годзе Лыкаў быў расстраляны.
Апошні шанс — памілаванне
Пасля набыццы смяротным прысудам моцы асуджаны можа звярнуцца да Аляксандра Лукашэнкі з просьбай аб памілаванні. Выкананне прысуду прыпыняецца да разгляду хадайніцтва.
Лукашэнка прымае рашэнне на падставе матэрыялаў, падрыхтаваных Камісіяй па пытаннях памілавання. Смяротнае пакаранне можа быць замененае пажыццёвым зняволеннем.
Пры гэтым Лукашэнка разглядае матэрыялы пра смяротнікаў нават у тым выпадку, калі сам асуджаны не падаў прашэнне аб памілаванні.
Доўгі час публічна быў вядомы толькі адзін выпадак, калі Лукашэнка памілаваў чалавека, прыгаворанага да смяротнага пакарання. Яго звалі Сяргей Праціраеў — у 1998 годзе ён знаходзіўся ў камеры смяротнікаў у СІЗА на Валадарскага.
У лісце, які праз турэмную пошту трапіў да праваабаронцаў, Праціраеў сцвярджаў, што яго справа сфабрыкаваная.
На пачатку 1999 года сувязь з ім перарвалася, а пазней праваабаронцы атрымалі ліст ужо з калоніі ў Глыбокім: смяротны прысуд заменены пажыццёвым зняволеннем.
Афіцыйнага паведамлення пра памілаванне Праціраева і прычыны такога рашэння ўлады не публікавалі, таму праваабаронцы кажуць пра яго як пра меркавана адзінага памілаванага Лукашэнкам смяротніка.
Яшчэ адзін выпадак звязаны з Дзмітрыем Хархалем. У 2002 годзе Мінскі гарадскі суд прызнаў яго вінаватым у забойстве жанчыны і яе знаёмага і прыгаварыў да смяротнага пакарання; у жніўні таго ж года Вярхоўны суд пацвердзіў вырак.
Хархаль сцвярджаў, што не забіваў, а яго справа неаднаразова накіроўвалася на дадатковую праверку.
У 2003 годзе прэзідыум Вярхоўнага суда замяніў смяротны прыгавор на 15 гадоў пазбаўлення волі. Такім чынам, гаворка не пра памілаванне, а пра перагляд пакарання Вярхоўным судом.
Хархаль пасля заявіў журналістам, што не ведае, чаму пакаранне было змененае.
Пазней сталі вядомыя іншыя выпадкі адмены смяротнага прысуду. У 2021 годзе былі памілаваныя браты Ілля і Станіслаў Косцевы, якіх у 2020 годзе Магілёўскі абласны суд прысудзіў да расстрэлу за забойства суседкі і падпал яе дома.
Вярхоўны суд пакінуў прыгавор без зменаў, пасля чаго браты звярнуліся да Лукашэнкі з просьбай аб памілаванні. У красавіку 2021 года стала вядома, што смяротныя прысуды ім замянілі на пажыццёвае зняволенне.
У 2024 годзе яшчэ адным выпадкам, які трапіў у статыстыку, стала справа грамадзяніна Германіі Рыка Крыгера. Мінскі абласны суд прыгаварыў яго да смяротнага пакарання паводле абвінавачанняў, якія ўключалі тэрарызм і іншыя злачынствы.
Крыгер звярнуўся да Лукашэнкі з просьбай аб памілаванні, і тая была задаволеная ў канцы ліпеня. Пасля гэтага немец быў вызвалены ў рамках міжнароднага абмену зняволенымі.
Такім чынам, смяротны прысуд у Беларусі не заўсёды заканчваецца пакараннем смерцю. Але сама магчымасць пазбегнуць яго застаецца выключна рэдкай.
Пры гэтым вычарпальная статыстыка памілаванняў смяротнікаў недаступная, а выпадкі Праціраева і Косцевых сталі вядомыя не адразу.
Што адбываецца цяпер
Апошнім вядомым пакараннем смерцю ў Беларусі стаў расстрэл Аляксандра Таратуты 9 кастрычніка 2024 года. Пра гэта на слуханнях у Каардынацыйнай радзе па пытанні смяротнага пакарання паведаміў каардынатар кампаніі “Праваабаронцы супраць смяротнага пакарання ў Беларусі” Андрэй Палуда.
Паводле яго слоў, Таратута быў пакараны смерцю праз некалькі месяцаў пасля таго, як Вярхоўны суд пакінуў яго прыгавор у моцы.
Рашэнне аб смяротным пакаранні вынес Мінскі абласны суд у кастрычніку 2023 года за забойства Таратутам трохгадовага сына.
Жонка Таратуты Анастасія за ўдзел у тым жа злачынстве атрымала найвышэйшую меру пакарання для жанчыны, магчымую ў Беларусі, — 25 гадоў пазбаўлення волі.
Раней апошнім публічна вядомым выкананым смяротным прысудам лічыўся расстрэл Віктара Скрундзіка 16 ліпеня 2022 года.
У 2025 годзе, паводле звестак “Міжнароднай амністыі”, новых смяротных прысудаў у краіне не выносілі і пакаранняў смерцю не праводзілі.
Аднак само прымяненне смяротнага пакарання выклікае шмат нараканняў. Сярод іх:
1. Прысуды выконваліся ў выпадках, калі міжнародныя органы ўжо папрасілі аб адтэрміноўцы да разгляду скаргі асуджанага.
2. Пасля вынясення прысуду ўзнікалі пытанні і да доказаў, і да дзеянняў следства.
3. Сем’і пакараных смерцю не атрымліваюць інфармацыі пра дату выканання прысуду, месца пахавання не паведамляецца і пасля смерці.
Выкананае смяротнае пакаранне застаецца адзіным, пры якім судовая памылка з’яўляецца фатальнай.
