Беларускія пелеты прадавалі ў ЕС праз турэцкіх пасрэднікаў — БРЦ

12 чэрвеня, Позірк. Беларускія кампаніі маглі б зарабіць “дзясяткі мільёнаў еўра звышпрыбытку”, але рашэнні ўладаў “пазбавілі Беларусь дадатковых валютных паступленняў, і буйная галіна апынулася ў крызісе”. Такая выснова ўтрымліваецца ў новым матэрыяле Беларускага расследвальніцкага цэнтра (БРЦ).

“Усяго за тры гады краіна з нуля стварыла новую галіну па вытворчасці экалагічнага біяпаліва — пелет. Але аднаго стварэння недастаткова, трэба яшчэ і прадаваць. І беларускія кампаніі выдатна справіліся і з гэтым, увайшоўшы ў топ-5 краін — экспарцёраў пелет на высокаканкурэнтным рынку Еўрапейскагасаюза”, — гаворыцца ў публікацыі.

Адзначаецца, што ў 2019 годзе Аляксандр Лукашэнка распарадзіўся запусціць праграму будаўніцтва першых шасці пелетных заводаў. У іх было інвеставана амаль 40 млн долараў. Праз два гады Беларусь заняла чацвёртае месца сярод краін — экспарцёраў гранул у ЕС.

“Да 2023 года ў Беларусі было ўведзена ў эксплуатацыю 64 заводы па вытворчасці пелет. Іх агульная вытворчая магутнасць складала 900 тыс. т у год, гэта значыць палову ўсяго імпарту ў ЕС. Але гэтыя дзясяткі прадпрыемстваў так і не дасягнулі сваіх максімальных паказчыкаў вытворчасці. За першыя дзевяць месяцаў 2023-га агульны аб’ём вытворчасці пелет у Беларусі не перавысіў 30 тыс. т — 3% ад патэнцыйных магутнасцяў. Гэта менш, чым магутнасць аднаго толькі мазырскага завода, здольнага вырабляць 36 тыс. т пелет у год, і ў 20 разоў менш, чым Беларусь экспартавала ў ЕС у 2021-м”, — падкрэслівае БРЦ.

На думку расследвальнікаў, правал беларускіх уладаў быў выкліканы іх уласнымі дзеяннямі: “У адказ на палітычныя рэпрэсіі ўнутры краіны пасля пратэстаў супраць сфальсіфікаваных вынікаў выбараў 2020-га і саўдзелу з Расіяй у вайне супраць Украіны Еўрасаюз увёў санкцыі супраць дрэваапрацоўчай прамысловасці. У сакавіку 2022-га яны амаль адначасова анулявалі міжнародны сертыфікат якасці беларускіх гранул і прынялі рашэнне цалкам забараніць імпарт беларускай дрэваапрацоўчай прадукцыі”.

Разам з тым, як адзначаецца, у 2022-м Турцыя стала “адной з ключавых, калі не самай важнай” краінай для Расіі “ў мэтах абыходу санкцый”. Там былі “створаныя падстаўныя кампаніі для больш зручнага ўзаемадзеяння паміж расійскімі і турэцкімі кампаніямі, у тым ліку для разлікаў у доларах”, гаворыцца ў матэрыяле.

Сцвярджаецца, што па гэтых схемах пачаў працаваць і беларускі бізнес, “так ці інакш звязаны з дзяржавай”.

Як працавала гэтая схема, можна ўбачыць на прыкладзе беларускіх кампаній ТДА “Азімут Оптыма” і ТАА “Кронатэкс-Бел”, адзначае БРЦ.

З 2022 па 2024 год яны паставілі каля 150 тыс. кг драўняных гранул турэцкай кампаніі Lsk Makro Agac Sanayi Ve Ticaret Anonim Sirketi. За той жа перыяд гэтая кампанія прадала 900 тыс. кг гранул ў ЕС.

Паводле звестак міжнародных гандлёвых баз даных, частка гэтага экспарту “мела беларускае і расійскае паходжанне, а адным з еўрапейскіх пакупнікоў беларускай прадукцыі ў турэцкага LSK Makro Agac Sanayi Ve Ticaret была польская кампанія ANS Group Sp. z oo”. На момант пастаўкі ёю кіраваў беларускі прадпрымальнік Андрэй Кунц. Яго сям’і таксама належыць польская кампанія Kunctrade Sp. z oo, якая спецыялізуецца на аптовым гандлі драўнінай, падкрэсліваецца ў расследаванні.

“Айчынныя гранулы пастаўляліся ў Турцыю як прыватнымі, так і дзяржаўнымі беларускімі кампаніямі і лесапрамысловымі прадпрыемствамі. Найбольш вядомымі з іх з’яўляюцца “Амкадор”, “Беллесэкспарт” і “Еўрагандаль”. Дзве менш вядомыя кампаніі ў нашым спісе маюць вядомых уладальнікаў: адным з бенефіцыяраў ТАА “Профітсістэма” з’яўляецца Сяргей Мезенцаў, поўны цёзка былога супрацоўніка Службы бяспекі Лукашэнкі, а бенефіцыярам “Свудс экспарт” — расійскі мільярдэр Ігар Рыбакоў, які знаходзіцца пад санкцыямі Польшчы і Украіны”, — паведамляюць расследвальнікі.

З 2022 па 2024 год Турцыя экспартавала ў ЕС амаль 250 тыс. т драўняных гранул на суму 66 млн еўра. Гэта, паводле даных БРЦ, у 10 разоў больш па кошце, чым за папярэднія тры гады.

У 2025-м “анамальна высокі ўзровень” экспарту з Турцыі ў ЕС вярнуўся да дасанкцыйных паказчыкаў, склаўшы ў гадавым вылічэнні 3 млн еўраў, удакладняецца ў публікацыі.

Паводле даных польскай пракуратуры, атрыманых БРЦ, па стане на сярэдзіну 2026-га ў вытворчасці знаходзілася 187 крымінальных спраў па фактах абыходу санкцый супраць Беларусі і РФ. У агульнай складанасці з пачатку дзеяння абмежаванняў зарэгістравана амаль 2,5 тыс. такіх спраў: 85% з іх тычыліся Беларусі, па меншай меры 91 крымінальная справа звязаная непасрэдна з прадукцыяй дрэваапрацоўчай прамысловасці. Некаторыя справы прывялі да арыштаў і судовых разглядаў, падкрэсліваецца ў расследаванні.

“Каб выратаваць галіну, пацярпелую ад экспартнага фіяска, у траўні 2022-га беларускія ўлады запусцілі праграму па павелічэнні спажывання драўняных гранул ўнутры краіны, — паведамляе БРЦ. — У рамках праграмы на ЦЭЦ і цэментных заводах былі праведзеныя эксперыменты па пераабсталяванні газавых печаў і катлоў на гранулы. Па іх выніках прадпрыемствы пагадзіліся купляць драўнянае паліва, але на 37% танней сабекошту, што зрабіла здзелку нявыгаднай. Паралельна ўлады запусцілі праграму па спажыванні гранул насельніцтвам. Яна прадугледжвала кампенсацыю з дзяржаўнага бюджэту да 40% кошту пелетных катлоў і льготны продаж фіксаванага аб’ёму драўняных гранул. Улады разлічвалі, што да 2025-га ўнутранае спажыванне пелет у Беларусі дасягне 250 тыс. т у год. У рэальнасці аказалася ў пяць разоў горш — 52 тыс.”.

Нягледзячы на правал плана, заяўляе БРЦ, Міністэрства лясной гаспадаркі збіраецца пабудаваць яшчэ адзін пелетны завод ва Уздзенскім лясніцтве (Мінская вобласць). Праект быў замарожаны праз санкцыі, тым не менш “раён мае намер запусціць новую кацельню, якая працуе на паліўных пелетах”.